बीजप्रक्रिया: कमी खर्चात अधिक उत्पादन मिळवण्याचा मंत्र

कोणतेही पीक लावताना आपण जशी जमिनीची पूर्व मशागत करतो, त्याचप्रमाणे पिकामध्ये येणाऱ्या किडीचे व रोगांचे प्रतिबंधात्मक नियोजन करणे हे समृद्ध उत्पादनासाठी आवश्यक असते. शेतीमध्ये पीक संरक्षण म्हंटले की, शेतकऱ्यांच्या डोळ्यांसमोर फक्त उभ्या पिकावरील फवारणी येते. मात्र, पीक संरक्षणामध्ये जेवढे महत्त्व फवारणीला दिले जाते, त्यापेक्षा कितीतरी अधिक महत्त्व ‘बीजप्रक्रियेला’ (Seed Treatment) देणे गरजेचे आहे. आजच्या या विशेष लेखात आपण बीजप्रक्रियेची संकल्पना, तिची आवश्यकता आणि आधुनिक पद्धतींची सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

बीजप्रक्रिया म्हणजे नक्की काय?

बियाणांचे किड व रोगांपासून संरक्षण व्हावे, बियाणांची उगवणक्षमता सुधारावी आणि रोपांची जोमदार वाढ व्हावी, यासाठी पेरणीपूर्वी बियाणांवर जी प्रक्रिया केली जाते, तिला “बीजप्रक्रिया” म्हणतात. यामध्ये हलके, किडके आणि रोगट बियाणे वेगळे करून निरोगी बियाण्यांवर कीटकनाशके, उपयुक्त बुरशीनाशके, जिवाणू संवर्धक किंवा संजीवकांचा (Pesticides, useful fungicides, bacteriostatics or biocides) लेप लावला जातो. ही लागवडीपूर्वी करावयाची एक अत्यंत सोपी, स्वस्त पण अत्यंत प्रभावी प्रक्रिया आहे.

पीक उत्पादनात बीजप्रक्रियेचे अनन्यसाधारण महत्त्व

पिकांवरील बऱ्याच रोगांना कारणीभूत असलेले सूक्ष्मजीव हे बियाणांद्वारे किंवा मातीतून पसरतात. एकदा रोगट बी उगवून आले की, त्यावरील रोगांचे नियंत्रण करणे अत्यंत खर्चिक आणि अवघड होते. बीजप्रक्रियेमुळे या समस्येचे निराकरण सुरुवातीलाच होते.

सुरुवातीच्या काळातील संरक्षण: बियाणे जमिनीत पेरल्यानंतर त्याला जमिनीतील वाळवी (Termites), हुमणी (White Grub) किंवा इतर किडींपासून धोका असतो. बीजप्रक्रिया बियाणांभोवती एक सुरक्षित कवच तयार करते.

उगवणक्षमता आणि जोम: योग्य प्रक्रिया केलेले बियाणे प्रतिकूल परिस्थितीतही (कमी किंवा जास्त ओलावा) एकसारखे उगवते. यामुळे रोपांची रोगप्रतिकार शक्ती वाढते आणि पीक जोमदार येते.

नत्र स्थिरीकरण (Nitrogen Fixation): जिवाणू संवर्धकाची प्रक्रिया केल्यामुळे जमिनीतील नत्राचे स्थिरीकरण होते, ज्यामुळे पिकाला नैसर्गिकरीत्या अन्नद्रव्ये उपलब्ध होतात.

बीजप्रक्रियेचे बहुआयामी फायदे

शेतीमध्ये गुंतवणूक कमी आणि उत्पादन जास्त मिळवण्यासाठी बीजप्रक्रिया हा सर्वोत्तम पर्याय आहे.

बुरशीजन्य रोगांचे (Fungal diseases) नियंत्रण: मातीतून उद्भवणाऱ्या मर रोग, मूळकुजव्या यांसारख्या रोगांची लागण बीजप्रक्रियेमुळे मोठ्या प्रमाणात रोखता येते.

खतांची बचत: जिवाणू संवर्धकाच्या (Bacterial culture) वापरामुळे पिकाची मुळे कार्यक्षम होतात, परिणामी रासायनिक खतांमध्ये २५-३० टक्क्यांपर्यंत बचत होऊ शकते.

खर्च कपात: पीक संरक्षणासाठी नंतर कराव्या लागणाऱ्या महागड्या फवारण्यांचा खर्च बीजप्रक्रियेमुळे लक्षणीयरीत्या कमी होतो.

साठवणुकीत संरक्षण: प्रक्रिया केलेले बियाणे साठवणगृहातही कीड आणि बुरशीपासून सुरक्षित राहते.

मशागतीचा खर्च कमी: पीक एकसारखे आणि जोमदार वाढल्यामुळे मशागतीच्या कामात सुसूत्रता येते.

बीजप्रक्रियेचा क्रम (FIR पद्धत)

बीजप्रक्रिया करताना ती एका ठराविक क्रमाने करणे तांत्रिकदृष्ट्या महत्त्वाचे असते. याला कृषी विज्ञानात ‘FIR’ पद्धत म्हणतात:

• F (Fungicide): सर्वप्रथम बुरशीनाशकाची प्रक्रिया करावी.
• I (Insecticide): त्यानंतर कीटकनाशकाची प्रक्रिया करावी.
• R (Rhizobium/Bio-fertilizers): सर्वात शेवटी जिवाणू संवर्धकाची प्रक्रिया करावी.

बीजप्रक्रियेमध्ये घ्यायची खबरदारी

बीजप्रक्रिया ही रासायनिक आणि जैविक प्रक्रिया असल्याने शेतकऱ्यांनी खालील काळजी घेणे आवश्यक आहे:

औषधांचे प्रमाण: बियाणाच्या वजनानुसार औषधाचे प्रमाण तंतोतंत वापरावे. औषध बियाणाला सर्व बाजूंनी सारखे लागेल याची काळजी घ्यावी.

वाळवणे: प्रक्रिया केलेले बियाणे कधीही उन्हात वाळवू नये. ते थंड आणि कोरड्या जागी सावलीत वाळवूनच पेरावे.

हवाबंद पॅकिंग नको: प्रक्रिया केलेले ओले बियाणे लगेच हवाबंद डब्यात किंवा प्लास्टिक पिशवीत भरू नये, यामुळे बियाणे सडू शकते.

वैयक्तिक सुरक्षा: रासायनिक औषधे विषारी असल्याने प्रक्रिया करताना हातमोजे, डोळ्यांना चश्मा आणि नाकाला रुमाल किंवा मास्क वापरावा. शरीराचा औषधांशी थेट संपर्क येणार नाही याची काळजी घ्यावी.

विषबाधा टाळणे: प्रक्रिया केलेले बियाणे चुकूनही खाण्यासाठी वापरू नये आणि लहान मुलांपासून दूर ठेवावे.

बीजप्रक्रिया ही शेतीतील एक “विमा” (Insurance) पॉलिसीसारखी आहे. जी सुरुवातीला अत्यंत कमी खर्चात आपल्या पिकाला भविष्यातील मोठ्या संकटांपासून वाचवते. जर शेतकऱ्यांनी बीजप्रक्रियेचा हा “गनिमी कावा” ओळखला, तर निश्चितच उत्पादनात वाढ आणि खर्चात घट होण्यास मदत होईल. आधुनिक शेतीमध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर करताना बीजप्रक्रियेसारख्या मूलभूत गोष्टींकडे लक्ष देणे, हेच समृद्ध शेतीचे गुपित आहे.

तुम्हाला ही माहिती उपयुक्त वाटली का?

शेतीविषयक अशाच तांत्रिक आणि वास्तववादी माहितीसाठी, तसेच आधुनिक शेतीचे नवनवीन प्रयोग जाणून घेण्यासाठी आमच्या वेबसाईटला बुकमार्क (Bookmark) करा. तुमच्या शेतीविषयक शंका किंवा अनुभव खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की कळवा. समृद्ध शेतीच्या प्रवासात आमच्यासोबत राहण्यासाठी पुन्हा नक्की भेट द्या!