Crude Oil: आज संपूर्ण जग एका अत्यंत अस्थिर आणि कठीण काळातून जात आहे. रशिया-युक्रेन असो वा मध्यपूर्वेतील इराण-इस्रायल संघर्ष, या युद्धांच्या झळांनी जागतिक अर्थव्यवस्थेला होरपळून काढले आहे. या सर्व संघर्षांच्या केंद्रस्थानी असलेला सर्वात कळीचा घटक म्हणजे ‘कच्चे तेल’ (Crude Oil). आजच्या युगात ज्याच्या ताब्यात तेलाचे साठे आहेत, तोच जगाच्या सत्तेवर आणि राजकारणावर आपला प्रभाव टाकतो. सौदी अरेबिया, रशिया, व्हेनेझुएला आणि इराक यांसारख्या देशांकडे निसर्गाची ही मोठी देणगी असल्यामुळे जागतिक पटलावर त्यांचे स्थान अत्यंत निर्णायक ठरले आहे.
परंतु, ज्या तेलावर जगाची चाके फिरतात आणि ज्यासाठी मोठी युद्धे लढली जातात, ते जमिनीच्या पोटात नेमके तयार कसे होते? ते काही ठराविक देशांच्याच नशिबात का आले? आपल्या भारताची यात काय स्थिती आहे? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी आपल्याला मानवी इतिहासाच्या पलीकडे, तब्बल ३० कोटी वर्ष मागे नैसर्गिक स्थित्यंतराच्या प्रवासात जावं लागेल! या काळ्या सोन्याच्या निर्मितीमागे निसर्गाची एक अजब, दीर्घकालीन आणि गूढ प्रक्रिया दडलेली आहे… तीच प्रक्रियाShe आपण आजच्या लेखात उलगडणार आहोत.
तेल निर्मितीची नैसर्गिक प्रक्रिया (Natural process of oil production)
कच्चे तेल तयार होणे ही काही दिवसांची किंवा वर्षांची प्रक्रिया नसून, तो लाखो वर्षांचा एक अद्भुत चमत्कार आहे. याची सुरुवात झाली सुमारे ३० ते ४० कोटी वर्षांपूर्वी, जेव्हा पृथ्वीवर मानवाचा जन्मही झाला नव्हता आणि तेव्हा पृथ्वीवर होते फक्त अथांग महासागर. त्या काळी समुद्रात वावरणारे सूक्ष्म जीव (Plankton) आणि वनस्पती मृत झाल्यावर समुद्राच्या तळाशी जमा झाल्या. काळाच्या ओघात या अवशेषांवर माती, चिखल आणि वाळूचे एकावर एक थर साचत गेले आणि या मृत जीवांचे शरीर पृथ्वीच्या पोटात कायमचे विसावले.
Crude Oil: जसजसे हे थर वाढत गेले, तसतसे जमिनीच्या खोल भागात या अवशेषांवर प्रचंड दबाव आणि उष्णता वाढू लागली. तिथे ऑक्सिजन नसल्यामुळे या सेंद्रिय पदार्थांचे नैसर्गिकरीत्या रासायनिक विघटन झाले. या प्रचंड दाबामुळे आणि उष्णतेमुळे लाखो वर्षांनंतर त्या अवशेषांचे रूपांतर ‘हायड्रोकार्बन’मध्ये झाले, ज्याला आपण आज ‘कच्चे तेल’ म्हणतो. निसर्गाच्या या दीर्घकालीन प्रक्रियेतूनच आजच्या युगाला गती देणारे हे मौल्यवान इंधन तयार झाले आहे.
तेल ठराविक ठिकाणीच का आढळते? (Why is oil found only in specific locations?)
जगभरात सर्वच ठिकाणी तेल का सापडत नाही, असा प्रश्न आपल्याला नेहमी पडतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे तेल साचण्यासाठी निसर्गाला एका विशिष्ट रचनेची गरज असते. तेल हे पाण्यापेक्षा हलके असल्याने ते जमिनीच्या आतल्या खडकांमधून वर सरकण्याचा प्रयत्न करते. पण जर या प्रवासात वरच्या बाजूला ‘अभेद्य खडक’ (Impermeable Rock) आडवा आला, तर हे तेल तिथेच अडकून पडते. अशा प्रकारे निसर्गाच्या या विशिष्ट रचनेमुळे जमिनीखाली तेलाच्या ‘नैसर्गिक टाक्या’ तयार होतात, ज्याला आपण ऑईल रिझर्व्ह म्हणतो.
दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे भौगोलिक स्थित्यंतरे. आज आपण जिथे वाळवंट किंवा कोरडी जमीन पाहतो, तिथे कोट्यवधी वर्षांपूर्वी अथांग महासागर होते. पृथ्वीच्या पोटातील हालचालींमुळे (Tectonic Plates) हे महासागरांचे तळ काळाच्या ओघात जमिनीवर आले. म्हणूनच सौदी अरेबियासारख्या मध्य पूर्वेतील वाळवंटी देशांत आज तेलाचे प्रचंड साठे सापडतात. थोडक्यात, आजची ही तेलसंपत्ती म्हणजे प्राचीन महासागरांनी मागे सोडलेला एक अनमोल वारसा आहे.
भारतातील तेलाचे प्रमुख साठे (Major oil reserves in India)
भारताच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर आपल्याकडेही काही महत्त्वाच्या ठिकाणी तेलाचे उत्खनन केले जाते. यामध्ये अरबी समुद्रातील ‘मुंबई हाय’ हे भारताचे सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे तेल क्षेत्र आहे. याशिवाय राजस्थानमधील बाडमेरचे वाळवंटी भाग आणि आशियातील पहिले तेल क्षेत्र म्हणून ओळखले जाणारे आसाममधील ‘दिग्बोई’ ही ठिकाणे तेल उत्पादनात मोलाची भूमिका बजावतात. गुजरातचा भाग आणि पूर्व किनारपट्टीवरील कृष्णा-गोदावरी खोऱ्यातही (Basin) तेलाचे साठे उपलब्ध आहेत, जे देशाची उर्जेची गरज भागवण्यासाठी मदत करतात.
Crude Oil: जागतिक स्तरावर नजर टाकली तर असे लक्षात येते की, निसर्गाची ही उधळण काही देशांवर अधिक झाली आहे. व्हेनेझुएला या देशाकडे जगातील सर्वात जास्त प्रमाणित तेल साठे आहेत. मात्र, तेल उत्पादनाच्या बाबतीत सौदी अरेबिया आणि रशिया हे देश जगात आघाडीवर आहेत. यामुळेच जागतिक राजकारणात आणि अर्थकारणात या देशांचे वजन नेहमीच जास्त राहते. थोडक्यात, जमिनीखाली गाडल्या गेलेल्या लाखो वर्षांपूर्वीच्या अवशेषांनी आज संपूर्ण जगाचे नशीब आणि सत्ता समीकरणे बदलून टाकली आहेत.
मित्रांनो, कच्चे तेल हा निसर्गाचा असा खजिना आहे जो एकदा संपला की पुन्हा तयार होण्यासाठी पुन्हा लाखो वर्षांचा काळ लागेल, म्हणूनच याला आपण ‘अनूतनक्षम’ (Non-renewable) ऊर्जा स्रोत मानतो. सध्याच्या इराण-इस्रायल संघर्षासारख्या युद्धजन्य परिस्थितीमुळे जागतिक तेल पुरवठ्यावर मोठा परिणाम होत असून इंधनाचे दर गगनाला भिडत आहेत. निसर्गाने लाखो वर्षे खर्च करून तयार केलेली ही संपत्ती आज मानवी प्रगतीचे चाक फिरवत असली, तरी त्याच संपत्तीसाठी होणारा हा संघर्ष जगाला चिंतेत टाकणारा आहे. या पार्श्वभूमीवर, भविष्यात सौर ऊर्जा आणि इलेक्ट्रिक वाहनांसारख्या पर्यायांकडे वळणे ही केवळ आपली गरज नसून ती काळाची गरज आणि अपरिहार्यता ठरणार आहे.
तुम्हाला काय वाटतं? येत्या १० वर्षात इलेक्ट्रिक गाड्या पेट्रोल-डिझेलला पूर्णपणे रिप्लेस करू शकतील का? तुमचं मत कमेंट करून नक्की सांगा! व्हिडिओ आवडला असेल तर लाईक, शेअर आणि चॅनेलला सबस्क्राईब करायला विसरू नका.
आणखी वाचा: