FSSAI License: भारतात खाद्यपदार्थांचा कोणताही व्यवसाय सुरू करायचा असेल, तर सर्वात महत्त्वाची आणि पहिली कायदेशीर पायरी म्हणजे FSSAI लायसन्स. तुम्ही एखादे छोटे हॉटेल सुरू करत असाल, घरगुती मेस चालवत असाल किंवा खाद्यपदार्थांची मोठी कंपनी काढत असाल तेव्हा FSSAI लायसन्स हे केवळ कायदेशीर बंधन नसून तुमच्या व्यवसायाची विश्वासार्हता वाढवणारे एक महत्त्वाचे माध्यम आहे. या लेखात आपण FSSAI लायसन्स म्हणजे काय, त्याचे फायदे आणि महत्व काय आहेत? ते कोणासाठी गरजेचे आहे, यासाठी लागणारी कागदपत्रे, फी आणि ऑनलाईन अर्ज करण्याची सोपी पद्धत सविस्तर जाणून घेणार आहोत.
FSSAI License म्हणजे काय?
FSSAI म्हणजेच Food Safety and Standards Authority of India (भारतीय खाद्य सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण). ही भारत सरकारच्या आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाअंतर्गत काम करणारी एक सर्वोच्च संस्था आहे. भारतात उत्पादित केले जाणारे आणि विकले जाणारे सर्व खाद्यपदार्थ शुद्ध, सुरक्षित आणि मानवी वापरासाठी खाण्यायोग्य आहेत की नाही, हे तपासण्याचे मुख्य काम ही संस्था करते. जेव्हा तुम्हाला FSSAI कडून मान्यता किंवा लायसन्स मिळते, तेव्हा तुमच्या व्यवसायाला एक १४ अंकी नोंदणी क्रमांक (Registration Number) दिला जातो. हा नंबर सर्व खाद्यपदार्थांच्या पॅकिंगवर किंवा दुकानाच्या बोर्डवर छापणे अनिवार्य असते. हे लायसन्स म्हणजे ग्राहकांसाठी तुमच्या उत्पादनाच्या शुद्धतेची आणि गुणवत्तेची अधिकृत माहिती असते.
FSSAI लायसन्स कोणासाठी आवश्यक आहे?
अन्नाशी संबंधित किंवा कोणत्याही प्रकारचा खाद्य व्यवसाय करणाऱ्या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या व्यावसायिकाला हे लायसन्स घेणे कायद्याने बंधनकारक आहे. यामध्ये सर्व प्रकारची हॉटेल्स, ढाबे, कॅफे, रिसॉर्ट्स आणि रेस्टॉरंट्सचा समावेश होतो. तसेच रस्त्यावरील फेरीवाले, टपरीवाले, घरगुती मेस चालवणाऱ्या महिला आणि भाजीपाला किंवा फळ विक्रेत्यांनाही याची आवश्यकता असते. याशिवाय खाद्यपदार्थ तयार करणाऱ्या बेकरी,Dairy Products आणि मोठ्या कंपन्या तसेच किराणा दुकाने, सुपरमार्केट, अन्नधान्य गोडाऊन आणि अन्न वाहतूक करणारे ट्रान्सपोर्टर्स यांनाही हे लायसन्स घ्यावे लागते. आजकालच्या डिजिटल युगात झोमॅटो, स्विगी किंवा स्वतःच्या वेबसाईटवरून ऑनलाईन फूड डिलिव्हरी करणाऱ्या व्यवसायांसाठी तर FSSAI नंबर असणे अत्यंत सक्तीचे आहे.
FSSAI लायसन्सचे प्रकार आणि फी
व्यवसायाची व्याप्ती, स्वरूप आणि वार्षिक उलाढाल (Turnover) या गोष्टी लक्षात घेऊन FSSAI चे प्रामुख्याने तीन प्रकार पाडण्यात आले आहेत. पहिला प्रकार म्हणजे ‘FSSAI नोंदणी’ (Basic Registration) जो वार्षिक उलाढाल १२ लाख रुपयांपेक्षा कमी असलेल्या अत्यंत छोट्या व्यवसायांसाठी असतो आणि यासाठी प्रति वर्ष केवळ १०० रुपये सरकारी फी आकारली जाते. दुसरा प्रकार ‘राज्यस्तरीय परवाना’ (State License) हा वार्षिक उलाढाल १२ लाख ते २० कोटी रुपयांपर्यंत असलेल्या मध्यम स्वरूपाच्या व्यवसायांसाठी असतो, ज्याची सरकारी फी व्यवसायाच्या स्वरूपानुसार प्रति वर्ष २,००० ते ५,००० रुपयांपर्यंत असू शकते. तिसरा आणि अंतिम प्रकार म्हणजे ‘केंद्रीय परवाना’ (Central License) जो वार्षिक उलाढाल २० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त असलेल्या किंवा थेट आयात-निर्यात (Import-Export) करणाऱ्या मोठ्या कंपन्यांसाठी अनिवार्य असतो, ज्याची वार्षिक सरकारी फी ७,५०० रुपये इतकी असते. या सरकारी फी व्यतिरिक्त ऑनलाइन प्रक्रिया शुल्क किंवा एजन्सी चार्जेस वेगळे असू शकतात.
FSSAI साठी लागणारी आवश्यक कागदपत्रे
FSSAI License: तुम्ही कोणत्या प्रकारच्या लायसन्ससाठी अर्ज करत आहात, यावर लागणारी कागदपत्रे अवलंबून असतात, पण सर्वसाधारणपणे काही मूलभूत कागदपत्रे तयार ठेवावी लागतात. यामध्ये अर्जदाराचा पासपोर्ट साईझ फोटो, पॅन कार्ड, मतदार ओळखपत्र किंवा ड्रायव्हिंग लायसन्स यांसारखा वैयक्तिक ओळखीचा पुरावा आवश्यक असतो. व्यवसायाच्या जागेचा पुरावा म्हणून जागा स्वतःची असल्यास लाईट बिल किंवा खरेदीखत आणि जागा भाड्याची असल्यास कायदेशीर Rent Agreement व जागा मालकाचे ना-हरकत प्रमाणपत्र म्हणजेच (NOC) जोडावे लागते. यासोबतच व्यवसायाचा अधिकृत पत्ता सिद्ध करण्यासाठी शॉप ॲक्ट लायसन्स किंवा भागीदारी व्यवसाय असल्यास Partnership Deed आवश्यक असते. जर तुम्ही स्वतः अन्न उत्पादक (Manufacturer) असाल, तर तुम्हाला वॉटर टेस्ट रिपोर्ट (पाण्याच्या तपासणीचा अहवाल), वापरल्या जाणाऱ्या मशिन्सची यादी आणि उत्पादित केल्या जाणाऱ्या फूड कॅटेगरीची माहिती देणे गरजेचे ठरते.
FSSAI लायसन्स काढण्याचे फायदे
FSSAI लायसन्स केवळ सरकारी दंड किंवा कायदेशीर कारवाई टाळण्यासाठी नाही, तर याचे तुमच्या व्यवसायाला अनेक व्यावसायिक फायदे होतात. सर्वात मोठा फायदा म्हणजे यामुळे ग्राहकांचा तुमच्या ब्रँडवर आणि खाद्यपदार्थांच्या गुणवत्तेवर विश्वास वाढतो, कारण त्यांना खात्री असते की हे अन्न सरकारी मानकांनुसार तपासलेले आहे. तुमच्या पॅकिंगवर किंवा बिलावर FSSAI चा लोगो आणि नंबर असल्यामुळे तुमच्या ब्रँडला मार्केटमध्ये एक वेगळी प्रतिष्ठा आणि कायदेशीर मान्यता मिळते. जर तुम्हाला भविष्यात व्यवसायाचा विस्तार करायचा असेल, तर झोमॅटो, स्विगी किंवा मोठ्या मॉलमध्ये तुमची उत्पादने लिस्ट करण्यासाठी हे लायसन्स अनिवार्य ठरते. कायदेशीर सुरक्षितता लाभल्यामुळे कोणत्याही अन्न निरीक्षकाच्या (Food Inspector) कारवाईची भीती राहत नाही आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे व्यवसायाच्या वाढीसाठी बँकेकडून कर्ज (Business Loan) हवे असल्यास FSSAI लायसन्स एक वैध व्यावसायिक पुरावा म्हणून उपयुक्त ठरते.
महत्त्वाचे नियम आणि दंड
FSSAI License: अन्न सुरक्षेबाबत आणि लोकांच्या आरोग्याशी तडजोड न करण्याबाबत भारत सरकार अत्यंत कडक पावले उचलत असून नियमांचे उल्लंघन केल्यास भारी दंडाची तरतूद आहे. जर एखादा व्यावसायिक FSSAI लायसन्स किंवा नोंदणीशिवाय अन्न व्यवसाय चालवताना आढळला, तर त्याला कायद्यानुसार ६ महिन्यांपर्यंत तुरुंगवास आणि ५ लाख रुपयांपर्यंत दंड होऊ शकतो. व्यवसाय सुरू असताना ग्राहकांना कमी दर्जाचे किंवा भेसळयुक्त अन्न विकल्याचे सिद्ध झाल्यास ५ लाख रुपयांपर्यंत दंड ठोठावला जाऊ शकतो. लायसन्स मिळवण्यासाठी किंवा अन्नपदार्थांच्या पॅकेटवर चुकीची आणि दिशाभूल करणारी माहिती छापल्यास २ लाख रुपयांपर्यंतचा दंड होऊ शकतो. याव्यतिरिक्त, अन्न बनवण्याच्या किंवा साठवण्याच्या ठिकाणी कमालीची अस्वच्छता आढळल्यास संबंधित अधिकाऱ्यांकडून लायसन्स तात्काळ रद्द केले जाऊ शकते आणि मोठी दंडात्मक कारवाई देखील केली जाते.
FSSAI लायसन्स ऑनलाईन कसे काढायचे?
FSSAI License: आता FSSAI लायसन्स काढण्याची संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल आणि अत्यंत सोपी झाली असून व्यावसायिकांना सरकारी कार्यालयात जाण्याची गरज पडत नाही. तुम्ही FSSAI च्या अधिकृत FoSCoS (Food Safety Compliance System) या ऑनलाईन पोर्टलवर (foscos.fssai.gov.in) जाऊन स्वतः अर्ज करू शकता. या वेबसाईटला भेट दिल्यानंतर सर्वप्रथम Sign Up वर क्लिक करून तुमचा युझर आयडी आणि पासवर्ड तयार करावा
आणखी वाचा: