८ मार्च (International Womens Day) हा केवळ शुभेच्छांचा उत्सव नसून, तो महिलांच्या संघर्षाची जाणीव करून देणारा दिवस आहे. २०२६ मध्ये, जेव्हा आपण संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN Women) ‘हक्क, न्याय आणि कृती’ (Rights. Justice. Action. For ALL Women and Girls) या संकल्पनेचा विचार करतो, तेव्हा हे स्पष्ट होतं की आता केवळ चर्चा करून चालणार नाही. आजही मालमत्तेचा हक्क, समान वेतन आणि सुरक्षिततेसाठी स्त्रियांना जगाच्या कानाकोपऱ्यात लढावं लागत आहे, हे वास्तव नाकारून चालणार नाही. कायद्याने दिलेले हक्क जेव्हा समाजात प्रत्यक्ष न्यायात रूपांतरित होत नाहीत, तेव्हा मानवी प्रगती खुंटते. त्यामुळे, स्त्रियांच्या हक्कांचं रक्षण हे केवळ स्त्रियांसाठी आवश्यक नसून, जागतिक मानवी हक्कांच्या दृष्टीनेही महत्त्वपूर्ण आहे.
भारतीय महिला: आकाशाला गवसणी घालणारी झेप
भारताचा विचार केला तर २०२६ सालापर्यंत आपण एक मोठा टप्पा गाठला आहे. भारतीय स्त्रिया आज केवळ स्वयंपाकघरातील सुगृहिणी राहिलेल्या नाहीत, तर त्या देशाच्या अर्थव्यवस्थेचे चाक फिरवणाऱ्या खऱ्या ‘कर्त्या’ बनल्या आहेत.
उद्योजकीय क्रांती: भारतातील स्टार्टअप क्षेत्रात महिलांचे योगदान गेल्या दोन वर्षांत विक्रमी वाढले आहे. ‘नायका’ (Nykaa) च्या फाल्गुनी नायर असोत किंवा ग्रामीण भागातील एखादी छोटी उद्योजिका, भारतीय महिला आज स्वतःच्या हिमतीवर ‘ब्रँड’ उभे करत आहेत. २०२६ च्या आकडेवारीनुसार, देशातील सूक्ष्म, लघू आणि मध्यम उद्योगांपैकी (MSME) सुमारे २४% उद्योगांची मालकी महिलांकडे आहे.
संरक्षण आणि अंतराळ संशोधन: भारतीय लष्कराच्या तिन्ही दलांमध्ये महिलांना आता ‘कॉम्बॅट रोल’ (युद्धभूमीवरील भूमिका) मध्ये सामावून घेतले जात आहे. इस्रो (ISRO) च्या गगनयान आणि चांद्रयान मोहिमांमध्ये महिला शास्त्रज्ञांचे नेतृत्व जगाने पाहिले आहे. ही केवळ एक नोकरी नसून भारतीय मानसिकतेत झालेला हा एक क्रांतिकारी बदल आहे.
ग्रामीण भारताचा कणा: लखपती दीदी आणि तंत्रज्ञान
महिला सक्षमीकरणाचा खरा अर्थ ग्रामीण भारतात पाहायला मिळतो. केंद्र सरकारच्या ‘लखपती दीदी’ यांसारख्या मोहिमांमुळे ग्रामीण महिलांच्या हातात आर्थिक सत्ता आली आहे. बचत गटांच्या माध्यमातून महिलांनी केवळ कर्ज घेणेच शिकले नाही, तर त्या आता उत्पादने तयार करून ती जागतिक बाजारपेठेत पोहोचवत आहेत. डिजिटल इंडियाच्या प्रसारामुळे आज गावातील एक सामान्य महिलाही क्यूआर कोड (QR Code) वापरून व्यवहार करत आहे. हे तांत्रिक साक्षरतेचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. २०२६ मध्ये ‘ड्रोन दीदी’ सारख्या उपक्रमांमुळे शेतीसारख्या पारंपरिक पुरुषप्रधान क्षेत्रातही महिलांनी आपली पकड घट्ट केली आहे.
शिक्षण आणि आरोग्य: बदलाचे दोन मुख्य स्तंभ
कोणत्याही प्रगत समाजाची ओळख ही तिथल्या स्त्रियांच्या शिक्षणावरून होते. २०२६ मध्ये भारताचा ‘महिला उच्च शिक्षण प्रवेश दर’ (GER) वाढून तो ३०% च्या पुढे गेला आहे. विशेषतः विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि गणित (STEM) या विषयांत मुलींची आवड वाढत आहे. आरोग्य क्षेत्रातही ‘मिशन शक्ती’ आणि ‘मिशन वात्सल्य’ यांसारख्या योजनांमुळे माता मृत्यू दरात (MMR) मोठी घट झाली आहे. मात्र, आजही स्त्रियांच्या मानसिक आरोग्याकडे आणि पोषण आहाराकडे अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे. जेव्हा स्त्री निरोगी असेल, तेव्हाच घर आणि देश प्रगत होईल.
क्रीडा क्षेत्र: मैदानावरची स्त्रीशक्ती
क्रीडा क्षेत्रातील भारतीय महिलांचे यश हे २०२६ मधील सर्वात मोठे ठळक वैशिष्ट्य आहे. स्मृती मानधना, निखत जरीन किंवा पी.व्ही. सिंधू यांसारख्या खेळाडूंनी जागतिक स्तरावर भारताची मान उंचावली आहे. महिलांच्या प्रीमियर लीग (WPL) सारख्या स्पर्धांमुळे महिला खेळाडूंना केवळ आर्थिक स्थैर्यच मिळाले नाही, तर त्यांना एक मोठी ओळखही मिळाली आहे. आज ‘मुलगी आहे म्हणून काय झाले?’ हा प्रश्न विचारणे बंद झाले असून ‘मुलगी आहे म्हणून करून दाखवणार!’ हा विश्वास वाढला आहे.
भविष्यातील आव्हाने: सायबर सुरक्षा आणि सामाजिक समानता
प्रगती होत असली तरी २०२६ मध्ये नवी आव्हाने उभी राहिली आहेत. ‘डीपफेक’ (Deepfake) आणि ‘एआय’ (AI) च्या माध्यमातून स्त्रियांची बदनामी करणे किंवा त्यांना सायबर गुन्ह्यांना बळी पाडणे हे मोठे संकट आहे. तसेच, आजही कामाच्या ठिकाणी होणारा छळ आणि घरगुती हिंसाचार यावर पूर्णपणे नियंत्रण मिळवता आलेले नाही. ‘न्याय’ आणि ‘कृती’ या २०२६ च्या थीमचा अर्थ हाच आहे की, आपण अशा कायद्यांची निर्मिती आणि अंमलबजावणी केली पाहिजे, जिथे प्रत्येक स्त्रीला सुरक्षित वाटेल.
कृतीची वेळ आताच!
जागतिक महिला दिन हा केवळ एका दिवसाचा कार्यक्रम नसून, तो वर्षभर राबवण्याचा एक विचार आहे. ‘स्त्री’ ही निसर्गाची सर्वात मोठी शक्ती आहे. तिला सवलती नको आहेत, तर तिला समान संधी हवी आहे. तिला आरक्षणापेक्षा अधिक सन्मानाची गरज आहे. “Rights. Justice. Action. For ALL Women and Girls” या मंत्राचा अवलंब करून आपण असा समाज घडवूया जिथे लिंगभेद हा केवळ शब्दापुरता उरेल आणि प्रत्येकाची प्रगती त्याच्या कौशल्यानुसार होईल.
चला तर मग, २०२६ च्या या महिला दिनानिमित्त संकल्प करूया की, आपण आपल्या घरातील, कार्यालयातील आणि समाजातील प्रत्येक स्त्रीचा आदर करू, तिचे हक्क मान्य करू आणि तिला तिचे आकाश शोधण्यासाठी पूर्ण स्वातंत्र्य देऊ. तरच खऱ्या अर्थाने महिला दिन साजरा केल्याचे सार्थक होईल.
आणखी वाचा :