२१ नोव्हेंबर २०२५ रोजी देशभरात नवे लेबर कोड लागू झाले आणि त्या दिवशी भारतीय कामगारांच्या जीवनात एक नवा अध्याय सुरू झाला. वर्षानुवर्षे मेहनत करूनही असुरक्षिततेच्या छायेत जगणाऱ्या लाखो कामगारांना मग ते गिग वर्कर असोत, डिलिव्हरी करणारे तरुण असोत, कारखान्यात काम करणारे हातगाडीवाले असोत, मीडिया-आयटीमधले तणावात जगणारे कर्मचारी असोत किंवा दूर जिल्ह्यांतून उपजीविकेसाठी स्थलांतर करून आलेले कामगार असोत आता पहिल्यांदाच कायद्याने सुरक्षिततेची आणि न्यायाची हमी मिळताना दिसते आहे.
नवीन लेबर कोड्समुळे देशभरातील लाखो कर्मचाऱ्यांच्या जीवनात स्थैर्य आणि सुरक्षिततेची नवी भावना निर्माण झाली आहे. आजवर अनेकांना त्यांच्या मेहनतीचे योग्य परतफेड मिळत नव्हते—कधी वेळेवर पगार नाही, कधी ओव्हरटाईमचा हिशोब नाही, तर कधी नोकरी सोडताना ग्रॅच्युइटी मिळण्याचा हक्क नाकारला जात होता. पण या सुधारणा म्हणजे त्यांच्या आयुष्यातलं मोठं समाधान. फक्त एक वर्ष नोकरी केल्यावरही ग्रॅच्युइटी मिळणार, वेळेवर पगार देणे कायदेशीरदृष्ट्या अनिवार्य होणार, आणि किमान वेतन देशभर समान राहणार, हे सगळं कर्मचाऱ्यांच्या मनात विश्वास निर्माण करतं.
कामगाराला आता स्वतःची किंमत कमी वाटत नाही; कारण कायदाच त्याच्या बाजूला उभा आहे. अनेक कुटुंबांमध्ये जो आर्थिक ताण होता, तो या बदलांमुळे कमी होऊ शकतो. या सुधारणांमुळे कामगारांच्या डोळ्यात थोडंसं स्वप्न आणि मनात थोडीशी शांती पुन्हा दिसू लागली आहे. या नव्या श्रम कायद्यांनी त्यांच्या दैनंदिन जीवनाला स्पर्श करणारे बदल घडवले आहेत. योग्य वेतन, वेळेवर पगार, अपघात-विमा, सामाजिक सुरक्षा, नियुक्ती पत्र, समान वेतन, महिलांसाठी अधिक सुरक्षितता, आणि डिजिटल पारदर्शकता हे सगळे शब्द आजवर अनेकांना फक्त स्वप्नासारखे वाटत होते.
पण आज ते स्वप्न प्रत्यक्षात उतरू लागलं आहे. या बदलांमुळे कामगारांच्या जगण्यातला ताण कमी होईल, भविष्याची चिंता हलकी होईल आणि “माझ्या मेहनतीचं योग्य मूल्यमापन होतंय” अशी एक नवी भावना निर्माण होईल. या नव्या श्रम कायद्यांचा प्रत्यक्ष परिणाम कसा जाणवतो, हे समजून घेण्यासाठी काही साधी उदाहरणं पाहिली तरी पुरेसं होतं. रात्रंदिवस पावसात-ढगात धडपडणारा एक डिलिव्हरी बॉय जो आतापर्यंत कंपनीचा “कर्मचारी” मानलाच जात नव्हता आता सामाजिक सुरक्षेच्या कक्षेत येतो आहे.
अपघात झाला, आरोग्य बिघडलं, तर मदतीचा हात मिळेल, ही भावना त्याच्या मनात पहिल्यांदा निर्माण झाली आहे. दुसरीकडे, IT क्षेत्रात काम करणारा एक तरुण कर्मचारी , ज्याला दर वर्षी कंत्राट वाढवण्याचं टेन्शन असायचं , आता फिक्स-टर्म रोजगारातही ग्रॅच्युटी आणि अन्य लाभ मिळणार असल्याची खात्री बाळगतो. तर बांधकामस्थळी काम करणारी एक महिला कामगार, जिला पूर्वी रात्रीच्या वेळी काम करण्यासाठी सुरक्षा नव्हती, आज तिला कायद्याने सुरक्षितता आणि समान वेतनाची हमी मिळते आहे.
या बदलांनी फक्त कायद्यांच्या पानांवरच बदल घडवले नाहीत; तर तो डिलिव्हरी मुलगा घरी जाताना थोडा हलकासा हसतो, IT कर्मचारी भविष्याची योजना आखू लागतो, आणि बांधकाम करणारी आई आपल्या मुलाच्या शाळेची फी आत्मविश्वासाने भरते असा मानवी स्पर्श या कायद्यात प्रत्यक्ष दिसायला लागतो. नवीन लेबर कोड्सची हीच खरी ताकद आहे: कामगारांना केवळ हक्क नाही, तर मानवी सन्मान परत मिळाल्याची भावना.या नव्या कायद्यांमुळे केवळ औद्योगिक किंवा व्यावसायिक क्षेत्रातील नव्हे,
तर मीडिया, IT, निर्यात आणि डिजिटल काम करणारे कर्मचारीही औपचारिक संरक्षणाखाली आले आहेत. OTT प्लॅटफॉर्मवरील कर्मचारी असोत किंवा पत्रकार यांच्या हातात आता अधिकृत नियुक्तीपत्र असल्यामुळे त्यांना आपल्या भूमिकेबद्दल, हक्काबद्दल आणि भविष्यातील सुरक्षिततेबद्दल निश्चितता मिळते. रोजच्या धावपळीत किंवा दबावाखाली काम करताना त्यांच्या मनात अनेकदा असुरक्षितता असायची कधी नोकरी जाईल, कधी पगार थांबेल, याची भीती. पण आता कायद्यामुळे त्यांचा आवाज अधिक मजबूत झाला आहे.
कामाचे तास, जबाबदाऱ्या, वेतन सगळं स्पष्ट असल्यामुळे कामातला ताण कमी होईल. या बदलांमुळे प्रत्येक कर्मचाऱ्याला स्वतःची ओळख आणि कदर मिळू लागेल, आणि त्यांच्या मेहनतीला योग्य न्याय मिळेल. कामगारांच्या आरोग्याचाही विचार या लेबर कोड्समध्ये मनापासून केला आहे. विशेषतः 40 वर्षांवरील कर्मचाऱ्यांसाठी मोफत वार्षिक आरोग्य तपासणीची अट ही एक मोठी दिलासादायक गोष्ट आहे. कामाच्या धकाधकीत स्वतःच्या शरीराची काळजी घेण्यासाठी वेळ मिळत नाही आणि अनेक आजार वेळेत कळतही नाहीत.
कंपनीने या तपासणीचा खर्च उचलायचा असल्यामुळे आता कर्मचारी निर्धास्तपणे तपासणी करू शकतात. यामुळे आजारांचे लवकर निदान होईल, आणि कुटुंबांची चिंता कमी होईल. एखाद्या कुटुंबाचा कर्ता निरोगी राहणे म्हणजे त्या घराच्या भविष्यासाठी मोठा आधार. नवीन लेबर कोड्सने कर्मचाऱ्यांच्या या मूलभूत गरजीलाही प्राधान्य दिलं आहे, आणि त्यातून त्यांच्या कुटुंबातही सुरक्षिततेची नवी ज्योत प्रज्वलित होते. नवीन लेबर कोड्समुळे कामगारांच्या दैनंदिन आयुष्यातील एक महत्वाचा बदल म्हणजे कामावर होणाऱ्या अपघातांची व्याख्या विस्तृत करणे. पूर्वी फक्त कामाच्या ठिकाणी झालेल्या अपघातांनाच रोजगारसंबंधित मानले जात असे,
पण आता घरापासून कामावर येताना किंवा कामावरून घरी जाताना झालेल्या अपघातांनाही यामध्ये समावेश केला आहे. या बदलामुळे कर्मचाऱ्यांना अपघातानंतर आवश्यक सर्व लाभ मिळतील, ज्यामुळे ते आणि त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक आणि मानसिक सुरक्षा मिळेल. अनेक वेळा कर्मचाऱ्यांना अपघात झाल्यावर त्यांच्या कुटुंबाला मोठा ताण सहन करावा लागायचा, पण आता कायद्यानुसार त्यांचा हक्क सुरक्षित राहील. हा बदल केवळ कायद्याचा नाही, तर कर्मचाऱ्यांच्या माणुसकीला आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या सुरक्षिततेला महत्त्व देणारा आहे. यामुळे प्रत्येक कामगाराला आपली किमत आणि जीवनाची सुरक्षा कायद्याच्या माध्यमातून जाणवू लागली आहे.
हे पण वाचा: